People’s News : दाइजो लेनदेन : एक अभिशाप : दहेज प्रथा, जसलाई नेपालीमा “दाइजो” भनिन्छ, हाम्रो समाजको एक गहिरो जरा गाडेको सामाजिक कुरीति हो । यो परम्परा, जसले विवाहको समयमा केटी पक्षबाट केटा पक्षलाई धन, सम्पत्ति, वा अन्य वस्तु दिने चलनलाई जनाउँछ, आज समाजका लागि एक अभिशाप बनेको छ ।
दहेज प्रथाका नकारात्मक प्रभाव (अभिशाप बन्नुको कारण) :
1. महिलाहरूको अपमान र शोषण : दहेजले महिलालाई केवल वस्तु जस्तै बनाउँछ, जहाँ उनीहरूको मूल्य दहेजमा दिइने धनमा निर्भर हुन्छ । विवाहपछि पनि महिलाहरू दहेज कम भएको निहुँमा मानसिक, शारीरिक र भावनात्मक रूपमा यातना सहन बाध्य हुन्छन् ।
2. गरीब परिवारमाथि आर्थिक भार : गरीब परिवारले छोरीको विवाहका लागि ऋण लिन्छन्, जसले उनीहरूलाई आर्थिक संकटमा पार्छ । धेरै पटक दहेजको कारणले गरीब परिवारका छोरीहरू अविवाहित रहन्छन् ।
3. महिला हिंसा र हत्याको कारण : दहेज कम भएको बहानामा महिलामाथि दुर्व्यवहार, जलाएर हत्या गर्ने वा आत्महत्या गर्न बाध्य पार्ने घटनाहरू समाजमा बढ्दो छन् ।
4. लैंगिक असमानता : दहेज प्रथाले छोरीलाई बोझको रूपमा हेर्ने मानसिकता बलियो बनाउँछ । यो कारणले छोरीहरूको जन्मदर घट्छ (गर्भपतन र छोरी जन्मनुको डर) ।
5. विवाहको व्यावसायीकरण : दहेजका कारण विवाह अब पवित्र सम्बन्धभन्दा आर्थिक लेनदेनको सम्झौताजस्तो देखिन थाल्छ । यो सम्बन्ध माया, विश्वास र समानताको आधारमा नभएर पैसाको आधारमा हुने गर्दछ ।
दहेज प्रथा रोकथामका उपाय :
1. कानूनी कदम : दहेजप्रथाविरुद्ध कडा कानून बनाउने र लागू गर्ने । दोषीलाई कारवाही गर्ने । नेपालमा, “दाइजो प्रथा उन्मूलन ऐन, २०३३” छ, जसलाई प्रभावकारी बनाउन कडाइ गर्नुपर्छ ।
2. शिक्षा र जनचेतना : महिलाहरूलाई शिक्षित बनाउने । समाजमा दहेज प्रथाका नकारात्मक प्रभावबारे चेतना फैलाउने । छोरीहरूलाई आत्मनिर्भर बनाउन प्रोत्साहन गर्ने ।
3. समानता र सम्मान : छोरा-छोरीबीच समान व्यवहार गर्न । छोरीलाई पनि सम्पत्तिमा अधिकार दिने ।
4. सादा जीवनशैली र सादा विवाह : विवाहलाई फजुल खर्च र दहेजको प्रथा नअपनाई सादा तरिकाले सम्पन्न गर्ने । समाजले फजुल खर्च गर्नेहरूलाई बहिष्कार गर्ने ।
5. समाजको सक्रिय भूमिका : युवाहरूले दहेजप्रथा अस्वीकार गर्ने । परिवार र समाजले छोरीलाई बोझ नभई गर्वका रूपमा हेर्ने ।
6. महिला सशक्तिकरण : महिलाहरूलाई आर्थिक रूपमा सबल बनाउने । स्वरोजगार र सीपमूलक तालिम प्रदान गर्ने ।
निष्कर्ष : दहेज प्रथा हाम्रो समाजको विकृति हो, जसले परिवार, विशेष गरी महिलाको जीवनलाई तहसनहस पार्छ । यो परम्परा समाजको प्रगतिको बाधक हो । दहेजको अन्त्य गर्न हरेक नागरिकको जिम्मेवारी छ । हामीले यो कुरीतिलाई जरोदेखि उखेल्नका लागि शिक्षाको प्रवर्द्धन, महिला सशक्तिकरण, र कानूनी कारवाहीलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ ।
“दहेज रहित समाज नै वास्तविक सभ्य समाज हो।”