सामाजिक सञ्जालबाट चरित्रहत्या र बदनाम गर्ने कार्य कानुनी अपराध हुन सक्छ, दोषीलाई कारबाहीको व्यवस्था
काठमाडौं । सामाजिक सञ्जालको दुरुपयोग गरी अन्य व्यक्तिको चरित्रहत्या गर्ने, अनुमति नलिई फोटो सार्वजनिक गर्ने, फोटोमा गलत विवरण जोडेर बदनाम गर्ने तथा झुटा र भ्रामक सामग्री पोस्ट गरी सामाजिक प्रतिष्ठामा आँच पुर्याउने कार्य कानुनी कारबाहीको विषय बन्न सक्छ।
पछिल्लो समय फेसबुक, टिकटक, युट्युब, इन्स्टाग्रामलगायत सामाजिक सञ्जालमा व्यक्तिगत रिसइबी, विवाद वा प्रतिशोधका कारण अरूको तस्बिर सार्वजनिक गर्ने, अपमानजनक टिप्पणी लेख्ने, झुटा आरोप लगाउने तथा सम्पादित फोटो वा भिडियोमार्फत व्यक्तिको मानसम्मानमा चोट पुर्याउने प्रवृत्तिप्रति सचेत रहन आवश्यक छ।
नेपालको कानुनले प्रत्येक व्यक्तिको प्रतिष्ठा, गोपनीयता र सम्मानको संरक्षण गर्ने व्यवस्था गरेको छ। कुनै व्यक्तिको फोटो पोस्ट हुँदैमा मात्र स्वतः अपराध ठहरिने होइन; तर फोटोको दुरुपयोग, झुटा आरोप, बेइज्जती गर्ने उद्देश्य, गोपनीयता उल्लङ्घन वा अन्य गैरकानुनी कार्य देखिएमा कानुनी कारबाही हुन सक्छ।
कुन अवस्थामा हुन सक्छ कानुनी कारबाही ?
– गालीगलौज तथा बेइज्जती: कसैको प्रतिष्ठामा क्षति पुर्याउने उद्देश्यले झुटा आरोप लगाउने वा अपमानजनक सामग्री फैलाउने कार्य परिस्थितिअनुसार बेइज्जतीसम्बन्धी कानुनअन्तर्गत कारबाहीको विषय बन्न सक्छ।
– फोटो तथा व्यक्तिगत विवरणको दुरुपयोग: अनुमति वा कानुनी आधारबिना निजी फोटो, व्यक्तिगत विवरण वा गोप्य सामग्री सार्वजनिक गर्दा गोपनीयतासम्बन्धी कानुन आकर्षित हुन सक्छ।
– सम्पादित फोटो तथा नक्कली सामग्री: फोटो वा भिडियोमा हेरफेर गरी गलत सन्देश दिने, नक्कली खाता बनाएर बदनाम गर्ने वा झुटा सामग्री फैलाउने कार्यको प्रकृतिअनुसार विद्युतीय कारोबार, गोपनीयता वा अन्य प्रचलित कानुन लागू हुन सक्छ।
– धम्की, ब्ल्याकमेल तथा निजी सामग्री सार्वजनिक गर्ने कार्य: डर देखाउने, पैसा माग्ने, बदनाम गरिदिने धम्की दिने वा अन्तरङ्ग तस्बिर सार्वजनिक गर्ने कार्यमा थप गम्भीर कानुनी प्रावधान आकर्षित हुन सक्छन्।
पीडितले के गर्ने?
सामाजिक सञ्जालबाट चरित्रहत्या वा बदनाम गरिएको अवस्थामा पीडितले सम्बन्धित पोस्टको लिंक, स्क्रिनसट, पोस्ट गर्ने खाताको विवरण, मिति तथा समय सुरक्षित राख्नुपर्छ। आवश्यक प्रमाण सुरक्षित गरेपछि सम्बन्धित सामाजिक सञ्जालमा रिपोर्ट गर्न सकिन्छ। घटनाको प्रकृतिअनुसार नेपाल प्रहरीको साइबर ब्युरो वा नजिकको प्रहरी कार्यालयमा उजुरी दिन तथा आवश्यक परे कानुनी सल्लाह लिन सकिन्छ।
पीडितले प्रमाण नष्ट हुन नदिने, प्रतिशोधस्वरूप अर्को व्यक्तिको निजी विवरण सार्वजनिक नगर्ने र सामाजिक सञ्जालमा विवाद थप नबढाउने कुरामा पनि ध्यान दिनुपर्छ।
कानुनमा कस्तो सजायको व्यवस्था छ ?
मुलुकी अपराध संहिता, २०७४ को दफा २९६ ले अनुमति बिना कसैको तस्बिर प्रकाशन, प्रचार वा वितरण गर्ने केही कार्यलाई निषेध गर्छ। विकृत तस्बिर बनाउने वा प्रकाशन गर्ने कार्यमा कसुरको प्रकृतिअनुसार दुई वर्षसम्म कैद वा २० हजार रुपैयाँसम्म जरिवाना वा दुवै सजाय हुन सक्ने व्यवस्था छ। त्यस्तै, वैयक्तिक गोपनीयता सम्बन्धी ऐन, २०७५ ले चरित्र र प्रतिष्ठामा आघात पुर्याउने कार्यलाई निषेध गरेको छ। कुन दफा लागू हुन्छ र कस्तो सजाय हुन्छ भन्ने कुरा घटनाको तथ्य तथा प्रमाणमा निर्भर हुन्छ।
नेपाल प्रहरीको साइबर ब्युरोले पनि सामाजिक सञ्जालमार्फत चरित्रहत्या तथा निजी तस्बिरको दुरुपयोगसम्बन्धी घटनामा अनुसन्धान गरी पक्राउसम्बन्धी प्रेस विज्ञप्ति सार्वजनिक गर्दै आएको छ।
नोट : सामाजिक सञ्जाललाई कसैको प्रतिष्ठा समाप्त पार्ने, व्यक्तिगत रिसइबी साँध्ने वा झुटा आरोप फैलाउने माध्यम नबनाऔँ। कुनै विषयमा विवाद वा गुनासो भए कानुनी बाटो अपनाऔँ। अरूको फोटो पोस्ट गर्नुअघि त्यसको उद्देश्य, गोपनीयता र सम्भावित असरबारे सोचौँ। गलत सामग्री देखेमा त्यसलाई थप शेयर नगरी प्रमाण सुरक्षित राखौँ र सम्बन्धित निकायमा जानकारी दिऔँ।
<
p style=”text-align: justify;”>सामाजिक सञ्जालमा लेखिएको प्रत्येक शब्द र सार्वजनिक गरिएको प्रत्येक तस्बिरले अर्को व्यक्तिको जीवन, परिवार र प्रतिष्ठामा गम्भीर असर पार्न सक्छ। त्यसैले अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताको सम्मान गर्दै अरूको अधिकार र मर्यादाको पनि सम्मान गर्नु सबैको जिम्मेवारी हो : पिपुल्स न्युज मिडिया